Trong bài trước, tôi cho rằng sai lầm lớn nhất của nhiều doanh nghiệp không phải là không tuyển được người giỏi, mà là không hiểu mình đang cần kiểu designer nào.
Nhưng để biết mình cần ai, trước hết doanh nghiệp phải hiểu chính mình.
Khi nói về một doanh nghiệp, chúng ta thường nghĩ ngay đến giai đoạn phát triển: startup, tăng trưởng hay trưởng thành. Đây là một cách phân loại phổ biến vì nó phản ánh quy mô tổ chức, nguồn lực và mức độ trưởng thành của sản phẩm.
Tuy nhiên, theo tôi, chỉ nhìn vào giai đoạn phát triển là chưa đủ. Hãy tưởng tượng có hai startup đều khoảng hai mươi nhân viên.
Startup thứ nhất đang phát triển một sản phẩm hoàn toàn mới. Họ liên tục thử nghiệm ý tưởng, thay đổi sản phẩm và chấp nhận thất bại để tìm Product-Market Fit.
Startup thứ hai xây dựng phần mềm quản trị cho doanh nghiệp. Điều họ quan tâm là tính ổn định, khả năng mở rộng và sự tin cậy của hệ thống.
Cả hai đều là startup. Nhưng rõ ràng họ sẽ không tuyển cùng một kiểu designer.
Điều tạo nên sự khác biệt không chỉ nằm ở quy mô hay giai đoạn phát triển, mà còn nằm ở chiến lược cạnh tranh. Và theo tôi, đây chính là điểm mà nhiều doanh nghiệp thường bỏ qua khi tuyển dụng.
Chiến lược kinh doanh quyết định vai trò của Design. Và vai trò của Design mới quyết định doanh nghiệp nên tuyển kiểu designer nào.
Đó cũng là lý do trước khi bàn đến Junior hay Senior, Generalist hay Specialist, chúng ta cần hiểu doanh nghiệp đang cạnh tranh bằng cách nào.
Nhìn doanh nghiệp qua lăng kính Miles & Snow
Một trong những mô hình tôi thấy hữu ích là Miles & Snow. Đây là một mô hình kinh điển trong quản trị chiến lược, mô tả cách doanh nghiệp lựa chọn con đường cạnh tranh trên thị trường.
Mặc dù không được xây dựng dành riêng cho ngành thiết kế, mô hình này giúp tôi nhìn một doanh nghiệp từ một câu hỏi khá đơn giản: Nếu doanh nghiệp cạnh tranh theo những cách khác nhau, liệu họ có cần cùng một đội ngũ thiết kế?
Theo Miles & Snow, doanh nghiệp thường có xu hướng thuộc một trong bốn nhóm.
1. Defender – Phòng thủ
Nhóm doanh nghiệp này ưu tiên sự ổn định. Họ tập trung tối ưu chi phí, chuẩn hóa quy trình, giảm rủi ro và nâng cao hiệu quả vận hành.
Ở đây, Design tạo ra giá trị thông qua sự nhất quán, khả năng mở rộng và hiệu quả lâu dài.
Những bài toán như Design System, cải thiện usability, chuẩn hóa trải nghiệm hay tối ưu quy trình thường có vai trò quan trọng.
2. Prospector – Tiên phong
Đây là nhóm liên tục khám phá cơ hội mới. Họ sẵn sàng thử nghiệm, chấp nhận thất bại và tìm kiếm thị trường hoặc mô hình sản phẩm mới.
Ở môi trường này, Design phải giúp doanh nghiệp khám phá nhu cầu người dùng, tạo prototype nhanh và kiểm chứng các giả thuyết.
Design không chỉ trả lời: "Chúng ta nên thiết kế sản phẩm này như thế nào?"
mà còn tham gia vào câu hỏi: "Chúng ta có nên xây dựng sản phẩm này hay không?"
3. Analyzer – Phân tích
Analyzer nằm giữa đổi mới và tối ưu. Họ quan sát thị trường, học hỏi từ những mô hình đã chứng minh được hiệu quả rồi cải tiến theo cách phù hợp với mình.
Vì vậy, Design ở đây vừa phải có khả năng khám phá những cơ hội mới, vừa phải duy trì chất lượng và tính nhất quán của hệ thống hiện có.
Đây thường là môi trường đòi hỏi designer có khả năng cân bằng giữa exploration và execution.
4. Reactor – Phản ứng
Đây là nhóm chưa có chiến lược rõ ràng. Doanh nghiệp thường thay đổi khi thị trường hoặc đối thủ buộc họ phải thay đổi.
Trong môi trường như vậy, Design thường dành nhiều thời gian để giải quyết các vấn đề trước mắt hơn là xây dựng năng lực dài hạn.
Điều này không có nghĩa designer ở đây kém hơn. Nhưng nó có nghĩa rằng môi trường có thể không tạo điều kiện để Design phát huy hết giá trị chiến lược của mình.
Khi chiến lược thay đổi, vai trò của Design cũng thay đổi
Điều tôi thấy thú vị là nhiều doanh nghiệp khi tuyển designer thường nhìn vào portfolio, title hoặc số năm kinh nghiệm. Trong khi câu hỏi nên được đặt ra trước đó là:
Design cần tạo ra giá trị gì cho chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp?
Nếu trả lời sai câu hỏi này, khả năng rất cao doanh nghiệp sẽ tuyển sai người, dù ứng viên rất giỏi.
Một cách khác để nhìn Designer
Sau nhiều năm tuyển dụng và xây dựng đội ngũ thiết kế, tôi nhận ra rằng việc chia designer thành UI Designer, UX Designer hay Product Designer không giúp tôi nhiều khi tuyển dụng.
Hai người cùng là Product Designer có thể có năng lực, cách tư duy và kinh nghiệm hoàn toàn khác nhau.
Điều tôi quan tâm hơn là: Designer đó tạo ra giá trị bằng cách nào?
Vì vậy, tôi thường nhìn designer qua hai năng lực:
- Khả năng khám phá: tạo ra ý tưởng mới, thử nghiệm và tìm kiếm cơ hội.
- Khả năng chuẩn hóa: xây dựng hệ thống, quy trình và giúp sản phẩm phát triển bền vững.
Nếu đặt hai năng lực này lên hai trục, chúng ta có thể hình dung bốn nhóm designer.
1. Artist – Thẩm mỹ & Khám phá
Artist thường có thế mạnh về cảm quan thẩm mỹ, sáng tạo và khả năng biểu đạt. Họ có thể xuất thân từ Graphic Design, Fine Art, Visual Design hoặc những lĩnh vực tương tự.
Họ quan tâm nhiều đến hình ảnh, màu sắc, typography, composition, motion và cảm xúc mà sản phẩm tạo ra. Các ứng cử viên này không hẳn là học trường mỹ thuật, nhưng thường thì tôi ưu tiên chọn những trường có tỉ lệ các môn vẽ tay, màu sắc, bố cục nhiều hơn.
Một người học kỹ thuật vẫn có thể trở thành Artist nếu đó là thế mạnh thực sự của họ - có thể họ được tập luyện từ bé.
Artist thường tạo ra nhiều giá trị trong những bài toán cần xử lý hình ảnh tốt, tính khám phá, tạo bản sắc và thử nghiệm những hướng đi mới.
2. Product Creator – Logic & Khám phá
Product Creator là người kết nối giữa sáng tạo, người dùng và business. Họ thích khám phá vấn đề, đặt câu hỏi, thử nghiệm và biến một ý tưởng chưa rõ ràng thành sản phẩm có thể sử dụng được. Họ thường phù hợp với những bài toán 0 → 1.
Background của họ có thể rất khác nhau: Design, Engineering, Psychology, Business hoặc một lĩnh vực khác. Tại vị trí này tôi vẫn thường ưu tiên các trường có tỉ lệ học nhiều các môn về mỹ thuật, nhưng bắt đầu đối mặt nhiều nhiều hơn các câu về khả năng logic, tư duy phản biện, nhìn nhận vấn đề.
Điểm quan trọng không phải họ học gì, mà là khả năng tư duy và tạo ra sản phẩm trong điều kiện chưa có nhiều câu trả lời rõ ràng.
3. Craft Designer – Thẩm mỹ & Chuẩn hóa
Đây là những designer có chiều sâu về một lĩnh vực chuyên môn và muốn làm cho chất lượng của nó thật tốt.
Họ có thể rất mạnh về:
- UI
- Typography
- Motion
- Visual Design
- Accessibility
- Interaction Design
Khác với người có thiên hướng Artist, họ không nhất thiết muốn liên tục phá vỡ giới hạn. Họ có thể thích câu hỏi: "Làm thế nào để chúng ta làm điều này thật tốt, thật nhất quán và thật chuẩn?" Đây là nhóm tạo ra chiều sâu chuyên môn cho đội ngũ.
Những vị trí này khi tuyển dụng, bắt buộc phải có những người có chiều sâu chuyên môn tương ứng cùng phỏng vấn.
4. Systems Designer – Logic & Chuẩn hóa
Systems Designer mạnh về tư duy hệ thống.
Họ quan tâm đến:
- Design System
- Information Architecture
- Process
- Consistency
- Scalability
- Governance
Họ thường thích những câu hỏi như: "Nếu sản phẩm có thêm 10 team thì hệ thống này sẽ hoạt động thế nào?" Đây là nhóm thường tạo ra nhiều giá trị ở những bài toán 1 → 100 hoặc khi tổ chức bắt đầu scale.
Tương tự như trên. Bắt buộc phải có những người có chiều sâu chuyên môn tương ứng cùng phỏng vấn.
Một điều quan trọng: Đây không phải là phân loại theo số năm kinh nghiệm
Bốn nhóm trên không phải Seniority Level. Một designer có mười năm kinh nghiệm vẫn có thể là Artist. Một designer mới có vài năm kinh nghiệm vẫn có thể có tư duy Product Creator rất mạnh.
Một Systems Designer có thể là Senior, nhưng cũng có thể là một designer trẻ đang phát triển rất nhanh theo hướng này.
Vì vậy, khi tuyển dụng, tôi không nghĩ câu hỏi đầu tiên nên là: "Ứng viên này có bao nhiêu năm kinh nghiệm?"
Mà nên là: "Ứng viên này đã giải quyết những loại bài toán nào, và họ tạo ra giá trị bằng cách nào?"
Để từ đó thiết kế những câu hỏi phù hợp. Tránh những câu hỏi không phải thế mạnh của ứng cử viên, và cũng không phải điều doanh nghiệp đang quan tâm.
Ghép hai góc nhìn lại với nhau
Khi kết hợp chiến lược doanh nghiệp với designer archetype, chúng ta bắt đầu nhìn thấy một mối quan hệ khá rõ.
Tôi không xem đây là một công thức tuyển dụng. Một startup vẫn có thể cần Systems Designer khi họ bắt đầu scale. Một tập đoàn lớn vẫn có thể cần Artist khi họ phát triển một sản phẩm hoặc thương hiệu mới. Và một Analyzer không nhất thiết phải có cùng một cấu trúc Design Team với một Defender.
Điều quan trọng là hiểu: Doanh nghiệp đang cần Design tạo ra giá trị gì?
Sau đó mới xác định: Kiểu năng lực nào có khả năng tạo ra giá trị đó tốt nhất?
Góc nhìn dành cho Designer
Nếu bạn là designer đang đọc đến đây, tôi cũng muốn chia sẻ một góc nhìn ngược lại.
Trong quá trình làm việc và tuyển dụng, tôi không chỉ gặp những doanh nghiệp tuyển sai người. Tôi cũng gặp nhiều designer chọn sai môi trường phát triển của mình.
Tôi khá tiếc khi nhìn thấy những trường hợp như vậy. Có những bạn có khả năng sáng tạo rất tốt nhưng lại bước vào một tổ chức chủ yếu cần tối ưu quy trình và vận hành. Có những bạn có tư duy hệ thống rất mạnh nhưng lại làm việc trong một môi trường liên tục thay đổi, thiếu định hướng và không có cơ hội xây dựng những thứ dài hạn.
Sau một thời gian, vấn đề có thể không nằm ở năng lực của designer. Mà nằm ở sự không phù hợp giữa con người và môi trường. Vì vậy, tôi luôn nghĩ rằng việc chọn một doanh nghiệp phù hợp quan trọng không kém việc doanh nghiệp chọn đúng designer.
Ở mỗi giai đoạn của sự nghiệp, hãy dành thời gian hiểu rõ bản thân:
- Bạn mạnh ở loại bài toán nào?
- Bạn muốn phát triển năng lực nào?
- Bạn muốn tạo ra ảnh hưởng theo cách nào?
- Môi trường nào có thể giúp bạn phát huy tốt nhất điểm mạnh của mình?
Một doanh nghiệp phù hợp không chỉ giúp bạn làm tốt công việc hiện tại.
Nó còn có thể ảnh hưởng đến việc bạn sẽ trở thành designer như thế nào trong vài năm tiếp theo.
Bởi vì sự phù hợp luôn là mối quan hệ hai chiều:
Doanh nghiệp cần tìm đúng designer. Và designer cũng cần tìm đúng doanh nghiệp.
Kết luận
Sau hơn hai mươi năm làm việc trong lĩnh vực thiết kế, tôi nhận ra rằng phần lớn doanh nghiệp không tuyển sai vì thiếu ứng viên giỏi. Họ tuyển sai vì bắt đầu từ câu hỏi sai.
Thay vì hỏi: "Chúng ta nên tuyển Senior hay Junior?" Có lẽ doanh nghiệp nên hỏi: "Chiến lược của chúng ta đang cần Design tạo ra giá trị gì?"
Từ đó mới đi tiếp đến: "Chúng ta cần kiểu năng lực nào để tạo ra giá trị đó?" Và cuối cùng: "Chúng ta cần xây dựng đội ngũ như thế nào?"
Ở phần tiếp theo, chúng ta sẽ chuyển từ designer sang design team. Một startup, một công ty đang tăng trưởng và một doanh nghiệp đã trưởng thành sẽ cần cấu trúc đội ngũ khác nhau như thế nào?
Khi nào một Generalist tạo ra nhiều giá trị hơn Specialist? Khi nào nên tuyển Junior, khi nào cần Senior? Và làm thế nào để kết hợp những con người với năng lực khác nhau thành một đội ngũ có thể phát triển cùng doanh nghiệp?
Đó sẽ là nội dung của Phần 3 – Xây dựng đội ngũ thiết kế như thế nào?
